Tentoonstelling Russia XXI: van Lenin tot Sotsji

Dmitry Tsvetkov - Ice Age (2008-9)
Dmitry Tsvetkov – Ice Age (2008-9)

Het is de grootste overzichtstentoonstelling in Nederland ooit van Russische beeldhouwkunst. Op het Lange Voorhout en in Museum Beelden aan Zee zijn deze zomer ruim 100 werken van 37 kunstenaars te zien op Den Haag Sculptuur: Russia XXI.

Het Rusland van de nieuwe eeuw? De thema’s lopen in elk geval uiteen van Lenin tot olie, van kabbala tot Sotsji.

Aleksandr Kosolapov, Mickey and Minni (2004)
Aleksandr Kosolapov, Mickey and Minni (2004)

Beelden aan Zee, 10 uur ’s ochtends. Een bronzen Sovjetmilitair bewaakt de ingang met echte insignes op zijn bronzen pet. In het gebouw wordt druk geschoven, rondgereden en bijgeschilderd. Dick van Broekhuizen, hoofd collecties van het museum, gidst langs de even veelsoortige als bizarre sculpturen.

Hamers en sikkels

Vanzelfsprekend zijn er de Sovjet-pastiches uit de jaren ’80 en ’90. De monumentale ‘arbeider en kolchozboerin‘ van Vera Moechina, die in Moskou bij de wereldtentoonstelling staat, heeft bij Aleksandr Kosolapov Mickey Mousekoppen gekregen. Een peinzende Lenin ontmoet een opgewekt voortschrijdende Giacometti. Voor het laatste avondmaal is gedekt met hamers en sikkels op een rood tafelkleed.

Reflectie op het communistische verleden en de toenmalige lokkende vrijheid van het westen zijn dus aanwezig. Maar waar is de visie op het Rusland van vandaag, te verwachten bij een titel als ‘Russia XXI’?

Geschiedenis in olie en papiersnippers

Die visie is al zichtbaarder bij de werken van Andrej Molodkin. Molodkin maakt installaties waarin olie omhoog wordt gestuwd in glazen objecten, bijvoorbeeld in de letters YES: yen-, euro- en dollarteken. Eerder maakte hij een glazen olieboek ‘Das Kapital’. ‘Olie is geschiedenis,’ licht Van Broekhuizen toe, ‘het is miljoenen jaren in de bodem samengeperst om uiteindelijk olie te worden.’ Molodkin toont hoe wij onze geschiedenis, het kapitaal van nu, in ijltempo opstoken.

De stenen brievenbussen van Haim Sokol vormen een grafmonument voor de geschreven brief en het geschreven woord in het algemeen. Op het Voorhout staat van hem een kluwen teksten uit de papierversnipperaar, tumbleweed genaamd. Sokol schreef ze op plaatstaal en sneed ze met de hand in repen. Hij hoopt dat de vermengde teksten, uit de kabbala en diverse historische en kunstzinnige teksten, als zaad kunnen dienen voor nieuwe inspiratie.

Oleg Kulik, Tennisplayer (2002)
Oleg Kulik, Tennisplayer (2002, foto Beelden aan Zee)

Lichamen van brood en was

Buitenissige materialen zijn geen zeldzaamheid in het museumdeel van de tentoonstelling. Andrej Kuzkin maakt metershoge, kaalhoofdige beelden van brood. Brood is volgens hem verbindende factor in Rusland en bovendien metafoor voor het lichaam van Christus. Of er een ziel in de broodlijven schuilt laat hij in het midden.

‘Ice Age’ van Dmitri Tsvetkov bestaat uit een serie opgezette dieren in bontmantels. Met venijnige subtiliteit heeft Van Broekhuizen direct daarnaast ‘Tennisplayer’ van Oleg Kulik geplaatst, een schreeuwende tennisster van was die in een vitrine hangt. Pas bij zorgvuldige beschouwing is te zien dat ook zijzelf opgezet is, met naden van het dichtnaaien in de hals en achter de benen.

Sergej Sjechovtsov is bezig een geknakte zuil op te stellen met daarop een dwarsbalk, waarop duiven en een bewakingscamera, alle volgens Sjechovtsov ‘typisch stedelijke architectuurelementen’. Als de zuil breekt, valt alles om en kan er iets nieuws ontstaan. Iets wat in de geschiedenis voortdurend gebeurd is, en, zegt hij met een lachje, misschien nu ook wel weer eens mag gebeuren. Deze lijn zet hij voort op het Lange Voorhout, waar een man door een muur heenspringt: een sprong naar de vrijheid. Het is dit beeld, dat prinses Beatrix 5 juni onthult.

Tsereteli: omstreden

Detail van de straatveger van Zoerab Tsereteli
Straatveger van Zoerab Tsereteli, detail

Op het Voorhout staan niet alleen werken van kunstenaars als Sjechovtsov en Sokol, maar  ook van Zurab Tsereteli. Figuratieve bronzen van een vrolijk Georgisch hanengevecht, een postbode, een wijnschenker en een straatveger brengen de kijker direct in een gemoedelijke dorpssfeer.

Tsereteli’s vriendschap met de vroegere burgemeester van Moskou, Joeri Loezjkov, bracht hem opdrachten als het immense beeld van Peter de Grote in de rivier Moskva en het monument voor de Tweede Wereldoorlog op Poklonnaja Gora. Beide werken zijn esthetisch omstreden, het monument wordt bovendien als ongepast gezien omdat Tsereteli er de heuvel voor met de grond gelijk maakte waar de Russen de overwinning op Napoleon behaalden.

Dat roept de vraag op of er toch een beetje druk is geweest om naast avant-gardisten ook een kunstenaar als Tsereteli op te nemen. De expo is immers georganiseerd in het kader van het Nederland-Ruslandjaar, dat vooral de economische betrekkingen moet stimuleren.

‘Tsereteli’s beelden staan overal, het zou raar zijn ze op een overzichtstentoonstelling van Russische kunst weg te laten,’ antwoordt Dick van Broekhuizen. ‘We hebben zelf een keuze gemaakt welke werken we wilden tentoonstellen en dat is in bijna alle gevallen gelukt.’

Moeder in Sotsji bezoeken mag niet

Irina Drozd vertelt over 'Voorwaarts naar het verleden'
Irina Drozd vertelt over ‘Voorwaarts naar het verleden’

Tegenwicht: ‘Voorwaarts naar het verleden’ van Irina Drozd en Ivan Pljoesj. Een muur van olievaten, waarvan vijf zonder bodem in de vorm van de Olympische ringen. Door de ringen heen is een foto te zien van een paradijselijke tuin.

Drozd: ‘De spelen van Sotsji zijn de spelen van Poetin, niet die van Rusland of de Russen. Al het geld uit de olie gaat naar de bouw van de stadions en naar corrupte ambtenaren. Gewone mensen mogen Sotsji tijdens de spelen niet eens in. Een vriendin van mij mag haar moeder in Sotsji niet bezoeken.’

‘Door de vaten van het zwarte goud heen kijken we naar een afbeelding van de toekomst. Maar via die Olympische symbolen zien we alleen een goedkope afbeelding van het paradijs. Het is in die zin een Potjomkindorp.’ Kritische kunstenaars hebben het moeilijk, erkent ze, en krijgen lastige vragen van autoriteiten. Nee, gearresteerd worden ze niet: ‘Wat met Pussy Riot gebeurde, was omdat ze in de kerk demonstreerden. De Russisch-orthodoxe kerk is machtig en agressief, Poetin kon het zich niet veroorloven niet in te grijpen.’

  • Meer bijzondere kunstwerken zijn onder andere de installaties van Nikolaj Polisski, die in zijn ‘kunstenaarsdorp’ samen met de plaatselijke boeren gigantische werken maakt, en de lichtgevende ‘Privémaan’ van Leonid Tisjkov.
  • Er staan ook beelden in de Kloosterkerk, het atrium van het Haagse stadhuis en bij Raadhuis de Paauw in Wassenaar. Alle locaties behalve het museum zijn gratis toegankelijk.
  • Russia XXI, tot en met 27 oktober in Beelden aan Zee (meer informatie www.beeldenaanzee.nl en tot en met 8 september op het Lange Voorhout.
  • Bekijk foto’s van de opbouw op de website Russkaja Volna

Tekst en foto’s Frans van Hilten, behalve waar anders vermeld