Oekraïense boter op westerse hoofden

In de berichtgeving en het politieke discours over de situatie in Oekraïne ergert mij de vaak tendentieuze toon en soms regelrecht onjuiste informatie.

Het NOS-journaal, dat suggereert dat bejaarde nostalgie-communisten in Donetsk handlangers van Poetin zijn. Roel van Duijn, die in NRC Poetins politiek een verlengstuk noemt van de Tweede Wereldoorlog. Laten we ons goed realiseren dat Poetins politiek voor een deel het directe gevolg is van westers handelen.

Wie leert van de geschiedenis – het verdrag van Versailles na de Eerste, het Marshallplan na de Tweede Wereldoorlog – weet dat je een verliezer niet moet kleineren en uitkleden, maar met respect helpen waardig op de been te komen.

Berlijnse muur

Gorbatsjov en Bush op de top in Malta, 1989. Foto David Valdez (1949-) [Public domain], via Wikimedia CommonsToen de Berlijnse muur viel in 1989, sloten de presidenten Gorbatsjov en Bush sr. een akkoord. Gorbatsjov zegde toe hereniging van Duitsland niet militair te zullen dwarsbomen, onder de strikte voorwaarde dat de NAVO niet oostwaarts zou uitbreiden. De NAVO heeft zich hieraan niet gehouden.

De Sovjet-Unie viel in 1991 uiteen in 15 staten, gebaseerd op provincie-indeling. Ook Oekraïne werd een staat. Daarmee werd de geschiedenis van Rusland in één klap eeuwen jonger. De oudste Slavische staat in Europa, het middeleeuwse rijk Roes rond Kiev, was ineens niet meer de bakermat van Rusland. Het leidde tot een identiteitscrisis en gevoel van vernedering. Spanningen ontstonden ook doordat de binnengrenzen van de Sovjet-Unie landsgrenzen waren geworden. Wie in een andere ex-republiek van de USSR woonde en werkte, was plotseling geen burger meer van zijn land van herkomst.

NAVO-uitbreiding

Tegen de afspraken in breidde de NAVO in hoog tempo oostwaarts uit. Daarbij werden grenslanden van Rusland en zelfs ex-Sovjetstaten toegelaten, maar met Rusland zelf werd nooit onderhandeld over toetreding. Westerse bedrijven profiteerden intussen van het cowboykapitalisme onder Jeltsin, terwijl de Russische burger zijn pensioen en spaargeld kwijtraakte aan enkele gehaaide oligarchen. Russen verloren hun vertrouwen in het zo lang verheerlijkte Westen, in kapitalisme en democratie en verlangden naar orde en herstel van zelfrespect. Dat kregen ze vanaf 2000 van de nieuwe president Poetin, die orde op zaken stelde met onder andere de arrestatie van de gehate oligarch Chodorkovski, zij het om oneigenlijke redenen gebeurde – Chodorkovski lonkte naar de macht.

Oranjerevolutie

Terug naar Oekraïne. In de eerdere Oranjerevolutie van 2004 zette het volk de op verkiezingsfraude betrapte presidentskandidaat Janoekovitsj af en hees zijn opponent Joesjtsjenko in het zadel, die een pro-westerse regering vormde met als premier Joelia Timosjenko. Deze regering strandde in ruzie en corruptie. Joesjtsjenko moest bij de volgende verkiezingen alsnog plaatsmaken voor Janoekovitsj. Westerse media beschouwden dit als een stap terug in het democratische proces, maar het tegendeel is natuurlijk waar. Wie slecht regeert, wordt niet herkozen.

Staatsgreep

Nu is ook Janoekovitsj wegens corruptie afgezet, ditmaal door woedende demonstranten. Hun interim-regering bestaat uit zeer diverse groeperingen, waarvan sommige extreem-rechts, en kent geen democratische legitimering. Hoe begrijpelijk de volkswoede ook, het met geweld verjagen van een wettig gekozen bestuurder noemen we in ieder ander land een staatsgreep. Politici vanuit vooral de EU hebben echter gemeend deze coup te moeten aanmoedigen.

De interim-regering zoekt niet de eenheid, maar speelt de volkeren in het land tegen elkaar uit, onder andere met nieuwe taalwetten, die het veel moeilijker maken het Russisch als officiële taal naast het Oekraïens te blijven spreken.

Poetin, die de afgelopen jaren in eigen land aan populariteit begon te verliezen, maakt hiervan gebruik. Hij steunt Russisch-sprekende Oekraïeners die zich bedreigd voelen door deze regering. Op de strategisch gelegen Krim, waar Rusland al sinds mensenheugenis militair aanwezig is, was machtsovername makkelijk, inclusief een referendum om de aansluiting de schijn van wettigheid te verlenen.

Monument in Kiev voor de hongersnood van 1932-1933 (foto Frans van Hilten)Krim: troostprijs voor volkerenmoord

De overwegend Russische bevolking stemde voor. De Krim was Russisch tot 1954, toen Chroesjtsjov het schiereiland aan Oekraïne schonk, vermoedelijk als compensatie voor de door Stalin doelbewust ontketende Oekraïense hongersnood van 1932-1933. Een vreemde afrekening: een stuk land tegenover onmenselijk lijden.

Het Westen erkende het referendum niet en heeft ook niet in gesprek willen blijven over een referendum dat wél internationaal draagvlak zou hebben. Het cadeautje van Chroesjtsjov moest en zou Oekraïens blijven, misschien wel omdat het Westen de strategische Krim liever niet in Russische handen ziet. Het resultaat is tegenovergesteld. Op de Krim staat Poetin nu slim weer taalvrijheid toe en hij heeft zijn militair belangrijke schiereiland terug.

‘Pro-Russische separatisten’

In het oosten en delen van het zuiden van Oekraïne herhaalt dit proces zich nu. Zodra Russisch-sprekende Oekraïners de regering niet erkennen en overheidsgebouwen innemen, zijn zij in de media geen burgers meer, maar “pro-Russische separatisten”. Kiev beschouwt dat als vrijbrief op hen te schieten tot in de stembureaus aan toe. Voorlopig dieptepunt is het optreden van neo-nazi’s in Odessa, die 39 Russische Oekraïeners, waaronder veel vrouwen en kinderen, in een vakbondsgebouw opsloten en levend in brand staken. Kwalijk genoeg doet de EU, die ieder pro-Russisch optreden met sancties beantwoordt, er hier het zwijgen toe. Minister Hennis-Plasschaert verklaarde zich zelfs bereid Nederlandse troepen in te zetten om het regime te helpen vechten tegen zijn eigen burgers.

Oekraïne als gratis buffer

Met de huidige opstelling van de EU laden wij de verdenking op ons niet wezenlijk geïnteresseerd te zijn in democratie in Oekraïne. Wij streven er alleen een pro-westers bewind na, zodat het land ons als gratis buffer kan blijven dienen. Gratis, want toetreding kan de EU zich financieel en organisatorisch niet permitteren.

Nu ook Oost-Oekraïne zich bij referendum heeft uitgesproken voor onafhankelijkheid, is geweld tussen euforische separatisten en gefrustreerde regeringstroepen bijna onvermijdelijk. Als het Westen de interim-regering daarin blijft aanmoedigen, de sentimenten in Oost-Oekraïne blijft miskennen en zich blijft bedienen van oorlogsretoriek, zijn wij medeschuldig als Oekraïne in een burgeroorlog belandt.

Frans van Hilten is Ruslandkundige en freelancejournalist.

Een gedachte over “Oekraïense boter op westerse hoofden”

  1. Frans, je hebt helemaal gelijk. Ik denk er net zo over, en dat zou elk logisch en zelfstandig denkend mens moeten doen. Helaas zijn de meesten van ons dat verleerd en slikken we klakkeloos de ons opgediende, gekleurde berichtgeving. De revolutie van 2004 in Oekraïne hebben ‘wij’ (het Westen) ook georganiseerd. En vergeet het februari-akkoord niet dat de ministers van buitenlandse zaken van Polen, Duitsland en Frankrijk in Kiev sloten met Janoekovitsj en de oppositie. Toen dat de volgende dag al genegeerd werd door diezelfde oppositie, deden ‘wij’ weer niets. Sterker nog: we steunden de oppositie. Net als ‘wij’ nu toestaan dat het Oekraïnse leger van grote afstand beschietingen uitvoert op flats in bijvoorbeeld Donetsk. Flats waar gewone mensen wonen die niet eens vechten. Dat is naar internationale maatstaven een oorlogsmisdaad. En ‘wij’ steunen het. Of wijzen met de vinger naar Vladimir Poetin. Hoezo principes? Normen en waarden?

Reacties zijn gesloten.